Nawrót w uzależnieniu: dlaczego się zdarza i co robić dalej

Leśna ścieżka w porannym świetle

Nawrót w uzależnieniu to doświadczenie, którego boi się niemal każdy, kto przestał pić, grać lub używać substancji. Gdy się zdarza, łatwo uznać, że cała dotychczasowa praca poszła na marne. W tym wpisie wyjaśniamy, dlaczego nawroty się zdarzają, jakie sygnały często je poprzedzają i co zrobić, żeby jedna wpadka nie zamieniła się w powrót do dawnego życia.

Czym jest nawrót w uzależnieniu

Nawrót to powrót do nałogowego zachowania po okresie abstynencji. Specjaliści często rozróżniają dwie sytuacje. Pierwsza to jednorazowe złamanie abstynencji, nazywane potocznie wpadką lub „zapiciem”. Druga to pełny nawrót, czyli powrót do dawnego, utrwalonego wzorca picia, grania czy używania.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Jednorazowa wpadka nie musi oznaczać końca trzeźwienia. O dalszym przebiegu często decyduje to, co wydarzy się tuż po niej.

W psychologii uzależnień duże znaczenie ma model zapobiegania nawrotom opracowany przez G. Alana Marlatta i Judith Gordon. Zgodnie z nim nawrót nie jest nagłym zdarzeniem, lecz procesem, który rozwija się w czasie. To dobra wiadomość, bo taki proces daje wiele okazji, by go zauważyć i zatrzymać.

Dlaczego nawrót się zdarza

Uzależnienie zmienia sposób, w jaki człowiek radzi sobie z napięciem i emocjami. Przez lata alkohol, gra czy substancja pełniły konkretną funkcję: dawały ulgę, odwagę albo zapomnienie. Po odstawieniu ta potrzeba nie znika od razu. Dlatego nawrót nie świadczy o braku silnej woli ani o złej woli.

W modelu Marlatta i Gordon kluczową rolę odgrywają sytuacje wysokiego ryzyka. To momenty, które wystawiają na próbę umiejętność radzenia sobie. Mogą to być:

  • trudne emocje, takie jak złość, smutek, lęk, samotność czy nuda,
  • konflikty z bliskimi, w pracy lub w rodzinie,
  • presja towarzyska i spotkania, na których inni piją lub grają,
  • chwile dobrego nastroju i świętowania, gdy pojawia się myśl „należy mi się”,
  • silna chęć, czyli głód, który potrafi pojawić się niespodziewanie.

Sama trudna sytuacja nie przesądza o nawrocie. Znaczenie ma to, jak człowiek na nią zareaguje. Osoba, która ma przećwiczone sposoby radzenia sobie, zyskuje przekonanie, że da radę, i ryzyko maleje. Gdy takich sposobów brakuje, a w głowie pojawia się myśl, że „jeden raz pomoże”, łatwiej o wpadkę.

Model zwraca też uwagę na mniej widoczne czynniki. Jednym z nich jest brak równowagi w codziennym życiu: nadmiar obowiązków przy niewielkiej ilości odpoczynku i przyjemności. Innym są pozornie nieistotne decyzje, na przykład powrót do domu drogą obok dawnego baru albo „tylko sprawdzenie” kursów przed meczem. Każda z nich przybliża do sytuacji ryzyka.

Sygnały ostrzegawcze przed nawrotem

Nawrót często zaczyna się na długo przed pierwszym kieliszkiem czy zakładem. Wcześniej zmieniają się myśli, emocje i codzienne nawyki. Warto znać swoje osobiste sygnały i omówić je z terapeutą.

Obszar Przykładowe sygnały
Myśli „Mogę spróbować pić z umiarem”, „jeden zakład nic nie zmieni”, wspominanie nałogu z sentymentem
Emocje Narastająca drażliwość, poczucie pustki, samotność, zmęczenie, które lekceważysz
Zachowania Odpuszczanie terapii lub spotkań grupy, zaniedbywanie snu, powrót do dawnych miejsc i znajomych
Relacje Wycofywanie się, ukrywanie spraw przed bliskimi, unikanie rozmów o trzeźwieniu
Codzienność Przepracowanie, brak odpoczynku, poczucie, że wszystko jest tylko obowiązkiem

Zauważenie takich sygnałów nie jest powodem do paniki. Jest wskazówką, że trzeba wzmocnić wsparcie. Pomocne może być regularne zapisywanie swoich emocji i sytuacji, które je wywołały. Więcej o tym przeczytasz we wpisie o tym, jak prowadzić dziennik emocji.

Efekt „i tak już wszystko stracone”

Po wpadce wiele osób doświadcza silnego poczucia winy, wstydu i utraty kontroli. Marlatt nazwał to efektem naruszenia abstynencji. Towarzyszą mu myśli w rodzaju: „jestem beznadziejny”, „nigdy mi się nie uda”, „skoro już zapiłem, to nie ma znaczenia, co dalej”.

Właśnie takie myślenie często zamienia jednorazową wpadkę w pełny nawrót. Gdy człowiek tłumaczy sobie potknięcie trwałą wadą charakteru, łatwiej mu się poddać. Gdy traktuje je jako trudne doświadczenie, z którego można wyciągnąć wnioski, szansa na powrót do trzeźwości rośnie.

Odpowiedzialność za nawrót jest ważna, ale nie musi oznaczać potępiania siebie. Można uczciwie przyznać się do błędu i jednocześnie dać sobie prawo do kolejnej próby. Nadzieja na zmianę nie kończy się w chwili upadku.

Co robić po nawrocie w uzależnieniu

Najważniejsze jest to, żeby nie czekać. Im szybciej zareagujesz, tym łatwiej wrócić na obraną drogę.

  1. Zatrzymaj się jak najszybciej. Każda godzina ma znaczenie. Nie odkładaj decyzji do poniedziałku ani do „nowego początku”.
  2. Zadbaj o bezpieczeństwo. Jeśli po dłuższym piciu pojawiają się drżenie, poty, silny niepokój lub dezorientacja, skontaktuj się z lekarzem. Odstawienie alkoholu po okresie intensywnego picia może być niebezpieczne dla zdrowia.
  3. Powiedz o tym komuś. Terapeucie, osobie z grupy wsparcia albo komuś zaufanemu. Tajemnica wzmacnia wstyd, a rozmowa go osłabia.
  4. Wróć do wsparcia. Umów sesję i wróć na spotkania grupy, na przykład Anonimowych Alkoholików lub Anonimowych Hazardzistów.
  5. Przeanalizuj, co się wydarzyło. Co działo się przed wpadką? Jakie były myśli, emocje i decyzje? Czego zabrakło?
  6. Uzupełnij swój plan. Na tej podstawie wprowadź konkretne zmiany: inne reakcje na trudne sytuacje, więcej odpoczynku, unikanie określonych miejsc i osób.

Najlepiej, jeśli taki plan powstaje, zanim dojdzie do nawrotu. Warto mieć spisane swoje sytuacje ryzyka, osoby, do których możesz zadzwonić o każdej porze, i kilka konkretnych działań na chwile silnego głodu. W trudnym momencie nie trzeba wtedy niczego wymyślać, wystarczy sięgnąć po gotową listę. Taki plan najłatwiej przygotować razem z terapeutą.

Nawrót nie wymazuje przeżytych trzeźwych dni ani umiejętności, których się nauczyłeś. One nadal są Twoje i możesz na nich budować.

Jak bliscy mogą reagować na nawrót

Dla rodziny nawrót bywa bolesnym rozczarowaniem. Pojawiają się złość, lęk i poczucie, że wszystko wraca. Te emocje są zrozumiałe i warto o nich mówić, najlepiej ze specjalistą albo w grupie wsparcia, takiej jak Al-Anon czy Gam-Anon.

W rozmowie z osobą, która wróciła do nałogu, pomagają spokój i jasność. Wyrzuty i wyzwiska zwykle pogłębiają wstyd, który napędza dalsze picie czy granie. Nie oznacza to udawania, że nic się nie stało. Można powiedzieć wprost, co się czuje, i oczekiwać powrotu do leczenia. Przebaczenie nie znosi granic ani konsekwencji, ale pozwala nie zamykać drogi do zmiany.

Bliscy nie odpowiadają za nawrót i nie są w stanie go zatrzymać własnym wysiłkiem. Mogą za to zadbać o siebie, jasno mówić o swoich granicach i nie przejmować skutków, które należą do osoby uzależnionej. Jeśli nawrotowi towarzyszy agresja lub przemoc, bezpieczeństwo domowników jest zawsze na pierwszym miejscu.

Gdy potrzebujesz pomocy od razu: w sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działa Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym (800 70 2222) oraz telefon wsparcia emocjonalnego dla dorosłych (116 123). W sprawach uzależnień możesz zadzwonić do Ogólnopolskiego Telefonu Zaufania „Uzależnienia” (800 199 990, codziennie 16-21, bezpłatnie), a przy hazardzie i innych uzależnieniach behawioralnych na numer 801 889 880 (codziennie 17-22, koszt według operatora).

Najczęstsze pytania

Czy nawrót oznacza, że terapia nie działa?

Nie. Nawroty są częścią drogi wielu osób wychodzących z uzależnienia. To sygnał, że plan wymaga zmian, a nie dowód, że pomoc nie ma sensu.

Czy po wpadce muszę zaczynać wszystko od początku?

Zwykle nie. Wracasz do leczenia z wiedzą i doświadczeniem, których wcześniej nie miałeś. Terapeuta pomoże ocenić, co warto zmienić w dotychczasowej pracy.

Jak odróżnić wpadkę od nawrotu?

Wpadka to pojedyncze złamanie abstynencji, po którym szybko wracasz do trzeźwości. Nawrót to powrót do dawnego wzorca, który się powtarza i utrwala.

Czy nawrót dotyczy także hazardu?

Tak. Model zapobiegania nawrotom stosuje się nie tylko przy alkoholu i substancjach, ale też przy uzależnieniach behawioralnych, takich jak hazard.

Jak możemy pomóc w Il Senso

Jeśli doświadczyłeś nawrotu albo czujesz, że zbliżasz się do niego, nie zostawaj z tym sam. Nasi specjaliści pomogą Ci zrozumieć, co się wydarzyło, i przygotować plan, który lepiej ochroni Twoją trzeźwość. Szczegóły znajdziesz na stronie terapia uzależnień online. Jeśli wspierasz bliską osobę w trzeźwieniu i potrzebujesz pomocy dla siebie, sprawdź, jak wygląda terapia indywidualna online w Il Senso.

Z osobami w procesie zdrowienia z uzależnienia pracują w IL SENSO m.in. Paweł Grzesiuk (certyfikowany terapeuta uzależnień), Piotr Wasyljew i Anna Juś. Nie wiesz, kogo wybrać? Umów bezpłatną rozmowę z doradcą terapii.

Nie wiesz, do kogo się zgłosić?
Wypełnij 2-minutowy quiz i znajdź terapeutę dopasowanego do Twoich potrzeb.

Rozpocznij quiz
Aurelia Leszczyńska i Tomasz Kwiek - Doradcy Terapii IL SENSO

Aurelia Leszczyńska i Tomasz Kwiek

Doradcy Terapii

Nie wiesz od czego zacząć terapię?

Quiz (Opcja szybsza)

Zajmie Ci to 2 minuty. Otrzymaj rekomendacje od razu

Doradca terapii (Opcja dokładniejsza)

Omów sytuacje indywidualnie z Tomaszem